Bài giảng nhập môn lập trình: Câu lệnh điều kiện if / else

Ngày biên soạn: 05/06/2026
Đối tượng: Người chưa biết gì về lập trình
Mức độ: Rất cơ bản
Chủ đề chính: Câu lệnh điều kiện, if, else, điều kiện đúng/sai
Mục tiêu SEO/GEO: câu lệnh điều kiện là gì, if else là gì, học lập trình cho người mới, điều kiện trong lập trình

Mô tả ngắn

Bài này giải thích cách chương trình ra quyết định. Khi học lập trình, bạn sẽ gặp rất nhiều tình huống kiểu: nếu người dùng đủ tuổi thì cho phép đăng ký, nếu mật khẩu sai thì báo lỗi, nếu giỏ hàng rỗng thì không cho thanh toán. Tất cả những tình huống đó đều dùng tư duy điều kiện.

Trong lập trình, câu lệnh điều kiện phổ biến nhất là if / else.

1. Ý tưởng đời thường trước khi nhìn vào code

Ngoài đời, ta ra quyết định bằng câu “nếu... thì... nếu không... thì...”.

Ví dụ:

Hoặc:

Máy tính cũng có thể làm việc theo cách gần giống như vậy. Nhưng máy tính cần điều kiện được viết rõ ràng hơn.

Ví dụ:

Nếu tuổi >= 18 thì in ra "Đủ tuổi".
Nếu không thì in ra "Chưa đủ tuổi".

Đây chính là tư duy của if / else.

2. if là gì?

if nghĩa là nếu.

Trong lập trình, if dùng để kiểm tra một điều kiện. Nếu điều kiện đúng, chương trình chạy phần code bên trong if.

Ví dụ Python:

age = 18

if age >= 18:
    print("Đủ tuổi")

Cách đọc:

Vì age là 18, điều kiện age >= 18 là đúng, nên chương trình sẽ in:

3. Điều kiện là gì?

Điều kiện là một câu hỏi mà máy tính có thể trả lời bằng đúng hoặc sai.

Ví dụ:

Lưu ý quan trọng:

• = thường dùng để gán giá trị.
• == thường dùng để so sánh bằng.

Ví dụ:

age = 18

Nghĩa là gán 18 cho age.

age == 18

Nghĩa là kiểm tra xem age có bằng 18 không.

4. Hình minh họa

Nguồn hình ảnh: Sơ đồ PNG tự tạo cho bài giảng này, không sử dụng SVG.
Mục đích hình ảnh: Minh họa cách chương trình chọn một nhánh để chạy dựa trên kết quả đúng/sai của điều kiện.

5. else là gì?

else nghĩa là nếu không.

Nếu điều kiện trong if sai, chương trình sẽ chạy phần else.

Ví dụ:

age = 15

if age >= 18:
    print("Đủ tuổi")
else:
    print("Chưa đủ tuổi")

Cách đọc:

Vì age là 15, điều kiện age >= 18 là sai, nên chương trình in:

6. Chỉ một nhánh được chạy

Với if / else, thông thường chương trình chỉ chọn một trong hai nhánh.

Ví dụ:

is_raining = True

if is_raining:
    print("Mang ô")
else:
    print("Không cần mang ô")

Nếu is_raining là True, chương trình in:

Phần else không chạy.

Nếu đổi thành:

is_raining = False

Chương trình in:

Phần if không chạy.

7. elif là gì?

elif có thể hiểu là nếu không, thử điều kiện khác.

Dùng elif khi có nhiều hơn hai lựa chọn.

Ví dụ xếp loại điểm:

score = 8

if score >= 9:
    print("Xuất sắc")
elif score >= 7:
    print("Khá")
elif score >= 5:
    print("Trung bình")
else:
    print("Cần cố gắng")

Cách chương trình kiểm tra:

score >= 9? Sai.
score >= 7? Đúng.
In "Khá".
Dừng lại.

Kết quả:

Điểm quan trọng: khi một điều kiện đã đúng, các nhánh sau thường không cần kiểm tra nữa.

8. Ví dụ dễ hiểu: kiểm tra mật khẩu

Giả sử mật khẩu đúng là "abc123".

password = "abc123"

if password == "abc123":
    print("Đăng nhập thành công")
else:
    print("Sai mật khẩu")

Nếu password đúng, chương trình in:

Nếu đổi thành:

password = "wrong"

Chương trình in:

9. Ví dụ thực tế: kiểm tra giỏ hàng

cart_total = 0

if cart_total > 0:
    print("Cho phép thanh toán")
else:
    print("Giỏ hàng đang trống")

Cách đọc:

Kết quả:

10. Các toán tử so sánh thường gặp

Người mới học thường nhầm = và ==. Đây là lỗi rất phổ biến.

11. Kết hợp nhiều điều kiện

Bạn có thể kiểm tra nhiều điều kiện cùng lúc.

Ví dụ: người dùng chỉ được mua vé nếu đủ tuổi và có đủ tiền.

age = 20
money = 100000

if age >= 18 and money >= 50000:
    print("Được mua vé")
else:
    print("Không đủ điều kiện")

and nghĩa là và. Cả hai điều kiện phải đúng.

age >= 18        Đúng
money >= 50000   Đúng

Vì cả hai đều đúng, kết quả là:

Ví dụ khác với or:

is_member = False
has_coupon = True

if is_member or has_coupon:
    print("Được giảm giá")
else:
    print("Không được giảm giá")

or nghĩa là hoặc. Chỉ cần một điều kiện đúng là đủ.

Vì has_coupon là True, chương trình in:

12. Lỗi thường gặp của người mới

Lỗi 1: Nhầm = với ==

Sai trong nhiều ngôn ngữ:

if age = 18:
    print("Đúng 18 tuổi")

Đúng:

if age == 18:
    print("Đúng 18 tuổi")

= để gán. == để so sánh.

Lỗi 2: Quên dấu : trong Python

Sai:

if age >= 18
    print("Đủ tuổi")

Đúng:

if age >= 18:
    print("Đủ tuổi")

Trong Python, dòng if, elif, else thường cần dấu : ở cuối.

Lỗi 3: Thụt lề sai trong Python

Sai:

if age >= 18:
print("Đủ tuổi")

Đúng:

if age >= 18:
    print("Đủ tuổi")

Trong Python, thụt lề cho biết dòng code nào nằm bên trong if.

Lỗi 4: Điều kiện quá phức tạp

Người mới đôi khi viết một điều kiện quá dài:

if age >= 18 and money >= 50000 and is_active == True and country == "VN":
    print("Cho phép")

Có thể tách nhỏ để dễ hiểu hơn:

is_adult = age >= 18
has_enough_money = money >= 50000
is_valid_user = is_active == True
is_in_vietnam = country == "VN"

if is_adult and has_enough_money and is_valid_user and is_in_vietnam:
    print("Cho phép")

Cách này dài hơn, nhưng dễ đọc hơn cho người mới.

13. Cách tự đọc một đoạn if / else

Khi gặp code điều kiện, hãy tự hỏi theo 4 bước:

1. Biến nào đang được kiểm tra?
2. Điều kiện là gì?
3. Nếu điều kiện đúng thì chạy dòng nào?
4. Nếu điều kiện sai thì chạy dòng nào?

Ví dụ:

temperature = 35

if temperature >= 30:
    print("Trời nóng")
else:
    print("Trời không nóng")

Trả lời:

Biến được kiểm tra: temperature.
Điều kiện: temperature >= 30.
Nếu đúng: in "Trời nóng".
Nếu sai: in "Trời không nóng".

Vì temperature = 35, chương trình in:

14. Bài tập nhỏ

Bài 1

Cho đoạn code:

age = 16

if age >= 18:
    print("Đủ tuổi")
else:
    print("Chưa đủ tuổi")

Chương trình in ra gì?

Bài 2

Điền vào chỗ trống để kiểm tra nếu score lớn hơn hoặc bằng 5 thì in "Đậu", nếu không thì in "Rớt".

score = 7

if ______:
    print("Đậu")
else:
    print("Rớt")

Bài 3

Viết chương trình kiểm tra nhiệt độ:

• Nếu temperature >= 30, in "Nóng"
• Nếu không, in "Mát"

Bài 4

Dự đoán kết quả:

money = 30000

if money >= 50000:
    print("Mua được vé")
else:
    print("Không đủ tiền")

Bài 5

Viết chương trình kiểm tra số âm, số dương hoặc số 0.

Gợi ý:

number = 0

if number > 0:
    ...
elif number < 0:
    ...
else:
    ...

15. Đáp án

Đáp án bài 1

Kết quả:

Vì 16 >= 18 là sai.

Đáp án bài 2

score = 7

if score >= 5:
    print("Đậu")
else:
    print("Rớt")

Đáp án bài 3

temperature = 32

if temperature >= 30:
    print("Nóng")
else:
    print("Mát")

Đáp án bài 4

Kết quả:

Vì 30000 >= 50000 là sai.

Đáp án bài 5

number = 0

if number > 0:
    print("Số dương")
elif number < 0:
    print("Số âm")
else:
    print("Số 0")

16. Ghi nhớ nhanh

if nghĩa là “nếu”.

else nghĩa là “nếu không”.

elif nghĩa là “nếu không, kiểm tra điều kiện khác”.

Điều kiện luôn cần trả lời được bằng đúng hoặc sai.

= là gán giá trị. == là so sánh bằng.

Với người mới học lập trình, hãy tập đọc code theo câu đời thường trước. Khi đã hiểu logic “nếu... thì... nếu không...”, việc viết if / else sẽ dễ hơn nhiều.

17. Nên học gì tiếp theo?

Sau khi hiểu if / else, bài tiếp theo nên là vòng lặp. Vòng lặp giúp chương trình làm một việc nhiều lần, ví dụ in 10 dòng, kiểm tra nhiều sản phẩm trong giỏ hàng hoặc duyệt từng người dùng trong danh sách.

Nguồn tham khảo

1. Python Docs — More Control Flow Tools / if statements: https://docs.python.org/3/tutorial/controlflow.html
2. Python Docs — Compound statements: https://docs.python.org/3/reference/compound_stmts.html
3. MDN Web Docs — JavaScript if...else: https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/JavaScript/Reference/Statements/if...else
4. MDN Web Docs — Making decisions in your code — conditionals: https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Learn_web_development/Core/Scripting/Conditionals
5. Harvard CS50x — Conditional Statements: https://cs50.harvard.edu/x/shorts/conditional_statements/
6. Harvard CS50’s Introduction to Programming with Python: https://cs50.harvard.edu/python/